SỐT XUẤT HUYẾT NGUY HIỂM

Tình hình sốt xuất huyết ở thành phố Hồ Chí Minh 4 tháng đầu năm 2022

Bốn tháng đầu năm 2022, thành phố Hồ Chí Minh có 4.700 ca sốt xuất huyết, trong đó có 109 ca nặng đang được điều trị tại các bệnh viện, chiếm tỉ lệ 2%, cao gấp 4 lần so với tỉ lệ của những năm trước. Đây là số liệu báo động vì so sánh với năm 2019, năm sốt xuất huyết bùng phát thành dịch với hơn 20.000 ca mắc thì số ca bệnh nặng cũng chỉ là 38 ca. Thành phố cũng đã ghi nhận 02 trường hợp tử vong vì sốt xuất huyết. Nguyên nhân dẫn đến tử vong là bệnh nhân được phát hiện và nhập viện trễ.

Nguyên nhân gây bệnh sốt xuất huyết

Sốt xuất huyết Dengue là bệnh truyền nhiễm gây dịch do vi rút Dengue gây nên. Vi rút truyền từ người bệnh sang người lành do muỗi vằn (có nhiều khoang trắng ở chân và lưng) đốt. Muỗi Aedes aegypti là côn trùng trung gian truyền bệnh chủ yếu. Loài muỗi này hoạt động vào ban ngày, mạnh nhất vào những giờ đầu buổi sáng (vì sau một đêm đậu nghỉ muỗi đã bị đói), tiếp theo vào thời gian trước lúc mặt trời lặn.

Sau khi muỗi đốt người bệnh sốt xuất huyết, vi rút Dengue từ máu người bệnh sẽ truyền sang tế bào muỗi. Thời gian từ khi muỗi hút máu người bệnh đến khi muỗi có thể truyền bệnh sang người khác là khoảng 12 ngày. Trong thời gian này, các vi rút được nhân lên bên trong cơ thể muỗi, cho đến khi lan đến tuyến nước bọt của muỗi và đốt người lành, muỗi sẽ truyền vi rút Dengue sang cơ thể họ.

Đây là một dịch bệnh hiện lưu hành quanh năm, thường gia tăng vào mùa mưa, đặc biệt ở các tỉnh phía Nam. Thời tiết nắng nóng liên tục kéo dài xen lẫn các đợt mưa bất chợt, thuận lợi cho sự phát sinh lăng quăng, muỗi, tăng số ca mắc sốt xuất huyết. Bệnh gặp ở cả trẻ em và người lớn, đa số bệnh nhân sốt xuất huyết thường tự khỏi trong vòng 7 ngày, tuy nhiên khoảng 5% bệnh nhân sẽ có biểu hiện nặng như chảy máu hoặc thoát huyết tương gây sốc do giảm thể tích, nếu không phát hiện và điều trị kịp thời sẽ có nguy cơ gây tử vong.

Vi rút Dengue có 4 týp huyết thanh là DEN-1, DEN-2, DEN-3 và DEN-4. Cả 4 típ gây bệnh này đều gặp ở Việt Nam và luân phiên gây dịch. Do miễn dịch được tạo thành sau khi mắc bệnh chỉ có tính đặc hiệu đối với từng típ cho nên người ta có thể mắc bệnh sốt xuất huyết lần thứ 2 hoặc thứ 3 bởi những típ khác nhau.

Làm sao phát hiện sốt xuất huyết Dengue?

Bệnh sốt xuất huyết Dengue có biểu hiện lâm sàng đa dạng, diễn biến nhanh chóng từ nhẹ đến nặng. Bệnh thường khởi phát đột ngột và diễn biến qua ba giai đoạn: giai đoạn sốt, giai đoạn nguy hiểm và giai đoạn hồi phục. Trong giai đoạn sốt của bệnh rất giống với một số bệnh nhiễm siêu vi khác như cúm, COVID-19 nên dễ bỏ sót. Vì vậy các phụ huynh cần lưu ý khi trẻ sốt cao liên tục từ 3 ngày trở lên phải đưa đến khám tại các cơ sở y tế để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.

1. Giai đoạn sốt

- Sốt cao đột ngột, liên tục.

- Nhức đầu, chán ăn, buồn nôn.

- Da xung huyết.

- Đau cơ, đau khớp, nhức hai hố mắt.

- Nghiệm pháp dây thắt dương tính.

- Thường có chấm xuất huyết ở dưới da, chảy máu chân răng hoặc chảy máu mũi.

2. Giai đoạn nguy hiểm: thường vào ngày thứ 3-7 của bệnh. Bệnh nhân sẽ không còn sốt cao như 3 ngày trước, nhiều người bệnh hay cho rằng bệnh đã bớt nguy hiểm và sắp khỏi nhưng chính giai đoạn này có thể có những biến chứng nặng.
3. a) Người bệnh có thể còn sốt hoặc đã giảm sốt.
4. b) Có thể có các biểu hiện sau:

- Đau bụng nhiều và liên tục hoặc tăng cảm giác đau nhất là ở vùng gan.

- Vật vã, lừ đừ, li bì.

- Gan to > 2cm dưới bờ sườn, có thể đau.

- Nôn ói.

- Biểu hiện thoát huyết tương do tăng tính thấm thành mạch (thường kéo dài 24-48 giờ).

  + Tràn dịch màng phổi, mô kẽ (có thể gây suy hô hấp), màng bụng, phù nề mi mắt.

  + Nếu thoát huyết tương nhiều sẽ dẫn đến sốc với các biểu hiện vật vã, bứt rứt hoặc li bì, lạnh đầu chi, mạch nhanh nhỏ, huyết áp kẹt (hiệu số huyết áp tối đa và tối thiểu ≤ 20mmHg hoặc tụt huyết áp, không đo được huyết áp, mạch không bắt được, da lạnh, nổi vân tím (sốc nặng), tiểu ít.

- Xuất huyết.

  + Xuất huyết dưới da: Nốt xuất huyết rải rác hoặc chấm xuất huyết thường ở mặt trước hai cẳng chân và mặt trong hai cánh tay, bụng, đùi, mạn sườn hoặc mảng bầm tím.

  + Xuất huyết niêm mạc như chảy máu chân răng, chảy máu mũi, nôn ra máu, tiêu phân đen hoặc máu, xuất huyết âm đạo hoặc tiểu máu.

  + Xuất huyết nặng: chảy máu mũi nặng, xuất huyết âm đạo nặng, xuất huyết trong cơ và phần mềm, xuất huyết đường tiêu hóa và nội tạng (phổi, não, gan, lách, thận).

- Một số trường hợp nặng có thể có biểu hiện suy tạng như tổn thương gan nặng/suy gan, thận, tim, phổi, não.

  + Tổn thương gan nặng/suy gan cấp, men gan AST, ALT ≥ 1000U/L.

  + Tổn thương/suy thận cấp.

  + Rối loạn tri giác (sốt xuất huyết Dengue thể não).

  + Viêm cơ tim, suy tim, hoặc suy chức năng các cơ quan khác.

3. Giai đoạn hồi phục: thường vào ngày thứ 7-10 của bệnh

- Người bệnh hết sốt, toàn trạng tốt lên, thèm ăn, huyết động ổn định và tiểu nhiều.

- Có thể phát ban hồi phục hoặc ngứa ngoài da.

- Có thể nhịp tim chậm, không đều, suy hô hấp do quá tải dịch truyền.

Sốt xuất huyết Dengue người lớn khác biệt so với SXHD trẻ em

-  Sốt thường kéo dài hơn (trung bình từ 6 - 7 ngày).

- Triệu chứng đường tiêu hóa thường nổi bật. Triệu chứng xuất huyết xảy ra nhiều hơn.

- SXHD trên cơ địa có bệnh lý nền. Nhiều biến chứng phối hợp.

Làm sao biết bệnh nhân chuyển nặng để nhập viện

Theo Tổ chức Y tế thế giới năm 2009, bệnh sốt xuất huyết Dengue được chia làm 3 mức độ từ nhẹ đến nặng:

• Sốt xuất huyết Dengue (SXHD) → phần lớn các trường hợp đều được điều trị ngoại trú và theo dõi tại y tế cơ sở, chủ yếu là điều trị triệu chứng và phải theo dõi chặt chẽ phát hiện sớm sốc xảy ra để xử trí kịp thời.
• Sốt xuất huyết Dengue có dấu hiệu cảnh báo → người bệnh được cho nhập viện điều trị.
• Sốt xuất huyết Dengue nặng → người bệnh phải được nhập viện điều trị cấp cứu.

Ngoài ra, có những trường hợp nên nhập viện như sau:

- Sống một mình.

- Nhà xa cơ sở y tế, không thể nhập viện kịp thời khi bệnh trở nặng.

- Gia đình không có khả năng theo dõi sát.

- Trẻ nhũ nhi.

- Dư cân, béo phì.

- Phụ nữ có thai.

- Người lớn tuổi (≥ 60 tuổi).

- Bệnh mạn tính đi kèm (thận, tim, gan, hen, COPD kém kiểm soát, đái tháo đường, thiếu máu tan máu...).

Điều trị sốt xuất huyết Dengue

1. Điều trị triệu chứng

- Nếu sốt cao ≥ 38,5°C, cho thuốc hạ nhiệt, nới lỏng quần áo và lau mát bằng nước ấm.

- Thuốc hạ nhiệt chỉ được dùng là paracetamol đơn chất, liều dùng từ 10-15mg/kg cân nặng/lần, cách nhau mỗi 4-6 giờ.

- Chú ý:

  + Tổng liều paracetamol không quá 60mg/kg cân nặng/24 giờ.

  + Không dùng aspirin (acetylsalicylic acid), analgin, ibuprofen để điều trị vì có thể gây xuất huyết, toan máu.

2. Bù dịch sớm bằng đường uống: Khuyến khích người bệnh uống nhiều nước oresol hoặc nước trái cây (nước dừa, cam, chanh, ...) hoặc nước cháo loãng với muối.

- Không ăn uống những thực phẩm có màu nâu hoặc đỏ như xá xị, sô cô la,...

- Lượng dịch khuyến cáo: uống theo nhu cầu cơ bản, khuyến khích uống nhiều.

3. Theo dõi
4. a) Tái khám và làm xét nghiệm hàng ngày. Nếu xuất hiện dấu hiệu cảnh báo cho nhập viện điều trị.
5. b) Người bệnh đến khám lại ngay khi có một trong các dấu hiệu sau

- Người bệnh thấy khó chịu hơn mặc dù sốt giảm hoặc hết sốt.

- Không ăn, uống được.

- Nôn ói nhiều.

- Đau bụng nhiều.

- Tay chân lạnh, ẩm.

- Mệt lả, bứt rứt.

- Chảy máu mũi, miệng hoặc xuất huyết âm đạo.

- Không tiểu trên 6 giờ.

- Biểu hiện hành vi thay đổi như lú lẫn, tăng kích thích, vật vã hoặc li bì.

Sơ đồ phân nhóm điều trị người bệnh sốt xuất huyết Dengue

Phòng ngừa sốt xuất huyết Dengue

Hiện bệnh sốt xuất huyết chưa có thuốc điều trị đặc hiệu và chưa có vắc xin phòng bệnh. Do bệnh lây từ người sang người qua muỗi đốt nên biện pháp hiệu quả nhất để phòng bệnh là diệt muỗi và hạn chế môi trường sinh sống của muỗi.

Hành động nhỏ, hiệu quả lớn

Phương pháp Wolbachia phòng ngừa sốt xuất huyết Dengue

Bên cạnh những biện pháp phòng chống bệnh sốt xuất huyết như: nằm màn, vệ sinh nhà cửa, diệt lăng quăng, hoặc phun hóa chất diệt muỗi; hiện nay đang có một phương pháp mới, nhiều tiềm năng nhằm kiểm soát và phòng sốt xuất huyết, đó là sử dụng muỗi mang vi khuẩn Wolbachia.

Wolbachia là một loài vi khuẩn tự nhiên, có mặt trong khoảng 60% các loài côn trùng, bao gồm một số loài quen thuộc như: ruồi giấm, bướm, chuồn chuồn. Qua nhiều năm nghiên cứu, các nhà khoa học trên thế giới đã thành công trong việc cấy vi khuẩn Wolbachia vào muỗi vằn và chứng minh được rằng trong cơ thể muỗi chúng có khả năng ức chế sự phát triển của vi rút Dengue, vi rút Zika và một số loại vi rút khác truyền qua muỗi, từ đó làm giảm nguy cơ lây truyền vi rút gây bệnh sang người.

Tính đến ngày 31-12-2021, chương trình muỗi thế giới đã triển khai thả muỗi Wolbachia tại 11 quốc gia của 3 châu lục. Từ năm 2013, ở Việt Nam, phương pháp thả muỗi vằn Wolbachia để phòng ngừa sốt xuất huyết đã được triển khai tại thành phố Nha Trang. Ngày 24/3/2022, Bộ Y tế đã cho phép thực hiện phương pháp này ở 2 đô thị khu vực miền Nam là Thành phố Thủ Dầu Một (Bình Dương) và Thành phố Mỹ Tho (Tiền Giang), là hai "điểm nóng" dịch sốt xuất huyết trong nhiều năm qua, bắt đầu chiến dịch thả 30 triệu muỗi mang Wolbachia để phòng, chống bệnh sốt xuất huyết.